ХОВД АЙМГИЙН ЭРДЭНЭБҮРЭН СУМЫН ТҮҮХЭН ЗАМНАЛ

 

Ìàíàé ñóì Óëñûí áàãà õóðëûí 1931 îíû 2 äóãààð ñàðûí 7-íû ºäðèéí 5 äóãààð òîãòîîëîîð Õîâä àéìàãò áàéãóóëàãäñàí àíõíû 11 ñóìûí íýã þì.

            Ýðäýíýá¿ðýí ñóì íü 277.2  ìÿíãàí ãà ýäýëáýð ãàçàðòàé, 2431 ãà òàðèàëàíãèéí, 273 ãà õàäëàíãèéí òàëáàéòàé, ãàçàð ç¿éí áàéðëàëûí õóâüä  Èõ íóóðуудûí õîòãîðûí ìóæèä õàìðàãääàã. Дàëàéí ò¿âøèíýýñ дээш 1182-4208 ìåòðò ºðãºãäñºí ºíäºð óóëñ, ãîâü òàë õîñîëñîí íóòàãòàé.

Àëòàéí íóðóóíû ñàëáàð óóëñûí íýã ìºíõ öàñòàé 4208 ìåòð ºíäºð  Öàìáàãàðàâ óóëûã   ÓÈÕ-ûí 2000 îíû 29 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð ìºñ ñóäëàëûí áîëîí èðâýñíèé õýâèéí ºñºëòèéã õàíãàõ çîðèëãîîð Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé байгалийн  öîãöîëáîð ãàçàð áîëãîñîí þì.

Ýðäýíýá¿ðýí ñóì íü õîéò òàëààðàà Áàÿíºëãèé àéìãèéí Òîëáî, Àëòàíöºãö, Áàÿííóóð ñóìòàé, ç¿¿í òàëààðàà Õîâä àéìãèéí Ìÿíãàä, óðä òàëààðàà Áóÿíò, áàðóóí òàëààðàà Ховд голоор Õîâä ñóìòàé òóñ òóñ õèëëýäýã.

Ñóì 631 ºðõ, 2368 õ¿í àìòàé. Õ¿í àìûí 89 õóâü íü ººëä¿¿ä  11  õóâü íü áîëîí áóñàä ÿñòíààñ á¿ðääýã.Çàñàã çàõèðãààíû àíõàí øàòíû íýãæ 5 áàãòàé. Аéìãèéí òºâºөс  61 êì, íèéñëýëýýñ 1630 êì-ò байрладаг.

Òóñ ñóìàíä áîðæèí ÷óëóó, ÷óëóóí í¿¿ðñ, ãàíòèã, ãÿëòàãàíóóð, øîõîéí ÷óëóó, áàðãèëò, áîëîð, æîíø, àëò, õàø, îþó, òºìðèéí õ¿äýð, çýñ ìîëáèäåí, ºí㺠á¿ðèéí øîðîîí áóäàã çýðýã àøèãò ìàëòìàë, óëèàñ, áóðãàñ, õàð ìîä, õóñ, шар, улаан, ямаан õàðãàíà çýðýã ìîäëîã óðãàìëààñ ãàäíà 150 ãàðóé òºðëèéí áýë÷ýýðèéí óðãàìàë, 100 ãàðóé òºðëèéí ýìèéí óðãàìëààð áàÿëàãòàé.

Ìàíàé ñóìàíä äýëõèéä õîâîðäñîí àðãàëü, ÿíãèð, èðâýñ, øèë¿¿ñ буга, зэрлэг гахай,  ¿íýã, ÷îíî, õÿðñ, ìàíóóë, õ¿ðýí ¿åí, àëòàéí õàð òàðâàãà, ñóóñàð, òóóëàé çýðýã àí àìüòàí ýëáýãòýé.

Õîâäûí ãîë äàãóó õóí, ãàëóó, íóãàñ, äýãëèé, çýðýã óñíû øóâóóä èðæ çóñäàã áà ºíäºð óóëñààð ¸ë, òàñ, á¿ðãýä, õàðöàãà, øîíõîð, õîéëîã, àõóóíà, õîí õýðýý, ÿòóó, óëààí õîøóó ýëáýã áîë ãîâü òàëààð òîîäîã õýðýý, ñàð, ýëýý, øààçãàé, õóëàí æîðîî, áîëæìîð, òàãòàà, îéä àëòàí ãóðãóóë, õºõºº, òîíøóóë, øàð øóâóó çýðýã îëîí òºðëèéí øóâóóä.хîâä ãîëûí ñàâ äàãóó çýðëýã ãàõàé, ìèíæ, çààðò õàðõ / îíäàòîð/-òàé.

            Õîâä, Õîíãèî, Øóðàã, ªâäºã, Óëèàñò, Õîíãîð ºëºíãèéí  ãîëóóä íü çàãàñ ýëáýãòýé.

.Öàìáàãàðàâ óóëûí ºâºðò çîñòûí õàäàíä  Íèðóí óëñûí ¿åèéí öîðûí ãàíö äóðñãàë õóÿãëàñàí ìîðüò öýðãèéã óðëàñàí   õàäíû çóðàã, Õîíãèîí áóãàí õºøºº, Õºõ ñàéðûí àì, Àöûí àðûí õ¿í ä¿ðñò õºøººí¿¿ä, Õîâä ãîëûí ºíäºð äîâîîñ Áýýæèí õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëäýã äîìîãò Ñàðòóãòàéí ñóâàã, áóëø, õèðãèñ ¿¿ð çýðýã ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëууд  элбэгтэй.

Ñóìûí òºâä ïàðòèçàí ýðýëõýã ÷åêèñò Ö.Ãîìáûí õºøºº, õóâèëãààí áàãø  Äàìáèéäºìèé áîëîí õýëìýãäýãñäèéí äóðñãàëä çîðèóëсан ñóâðàãàтай.

Уëñûí àâàðãà ìàë÷èí 7, óëñûí ñàéí ìàë÷èí 11, àéìãèéí ñàéí ìàë÷èí 95, óëñûí àëäàðò óÿà÷ 3, àéìãèéí àëäàðò óÿà÷ 54, óëñûí òýðã¿¿íèé àí÷èí 9, Óëñûí òýðã¿¿íèé áàãø 1, îíö òýýâýð÷èí 18, àéìãèéí àæèë ìýðãýæëèéí àâàðãà 180-òоé àæëûí àðãà òóðøëàãàòàé òýðã¿¿íèé ñàé÷óóä îëîíòîé.

Ñóм Þíèòåëü, Ìîáè êîì, Жимобылын ¿¿ðýí холбоонд  õîëáîãäîí ãàð óòàñ àøèãëàхын зэрэгцээ шилэн кабелийн шугам тавигдсан.

Сóìàíä Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð, Ìîíãîë óëñûí ãàâúÿàò áàãø Ç.Öàãààíõè÷èãèéí íýðýìæèò Ерөнхий боловсролын ñóðãóóëü, Эрүүл мэндийн төв, Ñî¸ëûí òºâ, Õ¿¿õäèéí öýöýðëýã, Õóâèéí  Ìàë ýìíýëýã 3, Төрийн банк, ÕÀÀÍ áàíê,  ØÒÑ 2, õóäàëäàà ¿éë÷èëãýýíèé 6 äýëã¿¿ð ìóõëàã, 27 àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà 2  ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.

Àæëûí áàéð íýìýãä¿¿ëýõ,æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ àæëûí  õ¿ðýýíä àæèë ýðõëýýã¿é èðãýä, , ãàçàð òàðèàëàí÷äûí, 500-ñ äýýø ìàëòàé ñàéí ìàë÷äûí çºâëºë㺺í, ýìýãòýé÷¿¿ä, çàëóó÷óóä, äóíä ¿åèéíõíèé  ÷óóëãà óóëçàëò, àõìàäûí ºäºð, óðòûí äóó, àðäûí á¿æãèéí áýñðýã íààäàì çýðãèéã   æèë á¿ð çîõèîí áàéãóóëдаг.

Сóì 2014 îíû ýöýñò  òýìýý 1056 , àäóó 7840, ¿õýð 4315, õîíü 72419, ÿìàà 86390 á¿ãä 172020 òîëãîé ìàë òîîëóóëж, малын сүрэг 5 төрөл дээрээ 25008 малаар  өссөн байна. Байгалийн ургамлын нөөц ус, рашаан түгээмэл ашигт малтмалын байгалийн нөөц ашигласны төлбөр, үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татварын хувь хэмжээг аймгийн ИТХ-аар шинэчилэн батлуулж , ирүүлснийг мөрдөж ажиллан орон нутгийн төсвийн орлогыг бүрдүүллээ.

Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä 40 ãàðóé  ºðõ, 3 àæ àõóéí íýãæ àæèëëàдаг. Òºâ Àçèéí ñóóò àëäàðòàí, öýðãèéí æàíæèí, óëñ òºð, íèéãìèéí ç¿òãýëòýí õóòàãò Ý.Ãàëäàíáîøèãò õààí, Îéðäûí Ç¿¿í ãàð óëñûí õààí Àìàðñàíàà, ïàðòèçàí ýðýëõýã ÷åêèñò  Ö.Ãîìáî,  çºâëºëòèéí óëààí àðìèä áýëýã õ¿ðãýëöñýí Î.Çàíà, õîøóó÷ ãåíåðàë Ë.Áàÿáàçàð, бригадын генерал Т.Хүрэлбаатар, ХТАЗ õóðàíäàà ×.Ðýíöýí, ×.ßíæèâ, Ï.Îñîð, Ä.Íàöàã, Ä.Çàãäñàìáàð, Ñ.ßäàìñ¿ðýí, Æ.Ëóâñàí, Æàäàìáàà, Ý.Õàëòàð,   Õºäºëìºðèéí   áààòàð    áàðèëãà÷èí Í.Öýäýíïèë, æîëîî÷ Öýíäàþóø, ýì÷ À.Îòãîíäàëàé,  гавьяат нисгэгч Р.Батнасан Àðäûí æ¿æèã÷èí Æ.×óëóóí, À.Çàãäñ¿ðýí Òºðèéí ñî¸ðõîëò Ò.Âàí÷àà, Æ.×óëóóí, À.Îòãîíäàëàé, Í.Ýðäýíýöîãò, уðàí áàðèìàë÷ Ë.Ãàíõóÿã, уðëàãèéí ãàâúÿàò ç¿òãýëòýí ×.Æàìñðàíæàâ, Ч.Чинбат Д.Машлай ãàâúÿàò жүжигжин Д.Болормаа,  ãàâúÿàò óñæóóëàã÷ Ó.Öýäýí-Èø гàâúÿàò ýäèéí çàñàã÷ Í.Äàìáà, ãàâúÿàò áàãø Ç.Öàãààíõè÷èã, Ã.Äàøäîíäîã, Л.Норолхоосүрэн, Н.Эрдэнэцогт ãàâúÿàò áàðèëãà÷èí Ð.Ñàíäóéæàâ, Ã.Öýåíîéäîâ, Ãàâúÿàò òàìèð÷èí  Ö.Ýíõæàðãàë, ãàâúÿàò õîëáîî÷èí È.Íîðîâæàâ, Í.Íàíñàëæàâ, гавьяат уурхайчин Л.Дамдинсүрэн, байгаль орчны гавъчат ажилтан Х.Бавуу, хүний гавъяат эмч С.Коля, худалдаа үйлчилгээний гавъяат ажилтан Н.Хандсүрэн, õóâèëãààí áàãø Äàìáèéäºìèé, äàðü ýõ Áóÿíçîãñîõ,  Ãàíäàíòýã÷èëýí õèéäèéí ãàâæ ëàì Ë.Èøæàìö, Ëóâñàí, ,äîêòîð Ò.Ä¿ãýðñ¿ðýí, Н.Эрдэнэцогт,Ý.Öîãò, С.Äîëãîð, Æ.Ñýðæìÿäàã, Ã.Ï¿ðýâ,Ж.Гөлгөө,Í.Íîðæõîðëîî,Ä.Öýðýíäàãâà Л.Ñîíîìöýðýí, Í.̺íõò¿âøèí, З.Батотгон,  Д.Оюунчимэг, Ж.Ванчинхүү, Д.Халтар, Д.Ширэндэв íàðын 65 эрдэмтэн, алдарт бөх Буянөлзий,  áîëîí  Ñàìáî áàðèëäààíû ÎÓÕÌ Á.ĺø÷óëóóí, Á.Ýðäýâ, Ц.Энхжаргал, Ч.Түмэндэмбэрэл, улсын харцага Ò.Àìàðò¿âøèí, óëñûí íà÷èí Ò.Áàòýðäýíý, óëñûí өсөх идэр íà÷èí Ö.Ëõàãâàñ¿ðýí, àéìãèéí àðñëàí Д. Ï¿ðýâæàâ, Ж.Áàòáàÿð, àéìãèéí çààí Ìèæèä, Æàìö, ª.Òîãòîõáààòàð Г.Нямандэлэг,  íàðûí çýðýã áөхчүүд, уëñûí õîøîé àâàðãà ìàë÷èí ×.Àðñëàí, àíõíû óëñûí àâàðãà ìàë÷èí Ã.Äàìäèíñ¿ðýí, уëñûí àâàðãà ìàë÷èí Ë.Áàòòóëãà, Ñ.Áàëæèííÿì, Ï.Áàòæàðãàë, À.Íÿìñ¿ðýí, Á.Íîõîéæàâ, уëñûí ñàéí ìàë÷èí Т.Халтар, Н. Чогсомжав, А. Дашзэвэг, Х.Гончигжав, Т.Лхагва, Т.Басай, Í.Ñ¿õáààòàð, Ö.Íàñàíæàðãàë, ×.̺íõáàÿð, уëñûí çàëóó àâàðãà ìàë÷èí Æ.Íÿìñ¿ðýí, Ò.Áàÿðõ¿¿, уëñûí òýðã¿¿íèé áàãø  Ñ.Óðòíàñàí,  уëñûí àëäàðò óÿà÷ Ä.Öîãòáàçàð, Æ.Áàëæèííÿì, Æ.Öýåíîéäîâ, аймгийн алдарт уяач Б.Пуудай, Д.Өлзий, Н.Лхагвасүрэн, С.Мэндбаяр, Д.Баасанжав, Ч.Норовсүрэн, Ц.Ганбат, Н.Дамдинхүү, Д.Тохой, Óëñûí òýðã¿¿íèé àí÷èí Æ.Öýåíîéäîâ, Ë.Íîõîéæàâ, Ñ.Çàãäî÷èð, ×.Æàðãàëñàéõàí, П.Нямдаваа, Ц.Эрдэнэцогт, Б.Ариунбаатар  àéìãèéí õîøîé àâàðãà Ì.Ìÿãìàð, Ã.×èìýä, Г.Баточир, Ж.Эрдэнэочир, аймгийн сайн малчин  Н.Олонбаяр, С.Эрдэнэбат,  Ш.Батмөнх, Х.Сэрдамба, Б.Бархүү, аймгийн тэргүүний тариаланч Б.Лхагвадорж, Ж.Ганболд, дуучин Л.Оюунчимэг, Ж.Нямсүрэн  нàðûã äóðäàõàä òààòàé áàéíà.

Òºð Зàñãèéí  ºíäºð õàðèóöëàãà àëáà õàøèæ áàéñàí болон байгаа òºðèéí ñàéä À.Îòãîíáàÿð, È.Íîðîâæàâ, îðëîã÷ ñàéä Ñóðàõáàÿð, Í.Äàìäèíæàâ, Æ.úë㺺, Ë.Áàÿáàçàð, дэд сайд Э.Тамир, àéìãèéí äàðãà Í.Äàìáà, Ä.Áàòñ¿õ, àéìãèéí ÈÒÕ-ûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà Ò.Áàòìºíõ, Ä.Øèðýíäýâ, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í ×.Áàÿíæàðãàë, ýë÷èí ñàéä Æ.úë㺺, Ñ.Õ¿ðýëáààòàð, àéìãèéí íàìûí õîðîîíû 1-ð íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ï.Áàòî÷èð, Ä.Áóÿíäýëãýð, õºãæìèéí çîõèîë÷ Î.Áýãç, Õ.Áààòàð, Ì.Àëòàíãýðýë íàðààðàà áèä  áàõàðàõäàã. Ýðäýíýá¿ðýí÷¿¿ä íóòàã óñíûõàà àëäàð öóóòíóóäààðàà áàõàðõàí òýäíèé àæèë àìüäðàëààñ ñóðàëöàí ººäðºã ñýòãýë á¿òýýë÷ýýð õºäºëìºðëºäºã.

 Ñóìûí бүтээлч õºäºëìºð÷äèéí íºð èõ õºäºëìºðèéí ¿ð ä¿íä àéìàãò  àæëààðàà  áàéíãà õîøóó÷ëàí àæèëëàæ, áàã, àëáàí áàéãóóëëàãà àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí àæèë ¿éë÷èëãýý òîãòìîëæèæ,  òºðèéí ¿éë÷èëãýýã  èðãýäýä õºíãºí øóóðõàé õ¿ðãýí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëò æèëýýñ æèëä өсч байна.