ХОВД АЙМГИЙН ЭРДЭНЭБҮРЭН СУМЫН ТАНИЛЦУУЛГА

 

Ìàíàé ñóì Óëñûí áàãà õóðëûí 1931 îíû 2 äóãààð ñàðûí 7-íû ºäðèéí 5 äóãààð òîãòîîëîîð Õîâä àéìàãò áàéãóóëàãäñàí àíõíû 11 ñóìûí íýã þì.

            Ýðäýíýá¿ðýí ñóì íü 277.2  ìÿíãàí ãà ýäýëáýð ãàçàðòàé, 2431 ãà òàðèàëàíãèéí, 273 ãà õàäëàíãèéí òàëáàéòàé, ãàçàð ç¿éí áàéðëàëûí õóâüä  Èõ íóóðуудûí õîòãîðûí ìóæèä õàìðàãääàã. Дàëàéí ò¿âøíýýñ дээш 1182-4208 ìåòðò ºðãºãäñºí ºíäºð óóëñ, ãîâü òàë õîñîëñîí íóòàãòàé.

Àëòàéí íóðóóíû ñàëáàð óóëñûí íýã ìºíõ öàñòàé 4208 ìåòð ºíäºð  Öàìáàãàðàâ óóëûã   ÓÈÕ-ûí 2000 îíû 29 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð ìºñ ñóäëàëûí áîëîí èðâýñíèé õýâèéí ºñºëòèéã õàíãàõ çîðèëãîîð Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé байгалийн  öîãöîëáîð ãàçàð áîëãîñîí þì.

Ýðäýíýá¿ðýí ñóì íü õîéò òàëààðàà Áàÿíºëãèé àéìãèéí Òîëáî, Àëòàíöºãö, Áàÿííóóð ñóìòàé, ç¿¿í òàëààðàà Õîâä àéìãèéí Ìÿíãàä, óðä òàëààðàà Áóÿíò, áàðóóí òàëààðàà Ховд голоор Õîâä ñóìòàé òóñ òóñ õèëëýäýã.

Ñóì 631 ºðõ, 2368 õ¿í àìòàé. Õ¿í àìûí 89 õóâü íü ººëä¿¿ä, 11  õóâü íü  áóñàä ÿñòíààñ á¿ðääýã. Çàñàã çàõèðãààíû àíõàí øàòíû íýãæ 5 áàãòàé. Аéìãèéí òºâºөс  61 êì, íèéñëýëýýñ 1486 êì-ò байрладаг.

Òóñ ñóìàíä áîðæèí ÷óëóó, ÷óëóóí í¿¿ðñ, ãàíòèã, ãÿëòãàíóóð, øîõîéí ÷óëóó, áàðãèëò, áîëîð, æîíø, àëò, õàø, îþó, òºìðèéí õ¿äýð, çýñ ìîëиáèäåí, ºí㺠á¿ðèéí øîðîîí áóäàã çýðýã àøèãò ìàëòìàë, óëèàñ, áóðãàñ, õàð ìîä, õóñ, шар, улаан, ямаан õàðãàíà çýðýã ìîäëîã óðãàìëààñ ãàäíà 150 ãàðóé òºðëèéí áýë÷ýýðèéí óðãàìàë, 100 ãàðóé òºðëèéí ýìèéí óðãàìëын áàÿëàãòàé.

Ìàíàé ñóìàíä äýëõèéä õîâîðäñîí àðãàëü, ÿíãèð, èðâýñ, øèë¿¿ñ, буга, зэрлэг гахай, ¿íýã, ÷îíî, õÿðñ, ìàíóóë, õ¿ðýí ¿åí, àëòàéí õàð òàðâàãà, ñóóñàð, òóóëàé çýðýã àí àìüòàí ýëáýãòýé.

Õîâäûí ãîë äàãóó õóí, ãàëóó, íóãàñ, äýãëèé, çýðýã óñíû øóâóóä èðæ çóñäàã áà ºíäºð óóëñààð ¸ë, òàñ, á¿ðãýä, õàðöàãà, øîíõîð, õîéëîã, àõóóíь, õîí õýðýý, ÿòóó, óëààí õîøóó ýëáýã áîë ãîâü òàëààð òîîäîã, õýðýý, ñàð, ýëýý, øààçãàé, õóëàí æîðîî, áîëæìîð, òàãòàà, îéä àëòàí ãóðãóóë, õºõºº, òîíøóóë, øàð øóâóó çýðýã îëîí òºðëèéí øóâóóä, хîâä ãîëûí ñàâ äàãóó çýðëýã ãàõàé, ìèíæ, çààðò õàðõ / îíäàòîð/-òàé.

            Õîâä, Õîíãèî, Øóðàã, ªâäºã, Óëèàñò, Õîíãîð ºëºíãèéí  ãîëóóä íü çàãàñ ýëáýãòýé.

Öàìáàãàðàâ óóëûí ºâºðò çîñòûí õàäàíä  Íèðóí óëñûí ¿åèéí öîðûí ãàíö äóðñãàë õóÿãëàñàí ìîðüò öýðãèéã óðëàñàí   õàäíû çóðàã, Õîíãèîí áóãàí õºøºº, Õºõ ñàéðûí àì, Àöûí àðûí õ¿í ä¿ðñò õºøººí¿¿ä, Õîâä ãîëûí ºíäºð äîâîîñ Áýýæèí õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëäýã äîìîãò Ñàðòóãòàéí ñóâàã, áóëø, õèðãèñ ¿¿ð çýðýã ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëууд  элбэгтэй.

Ñóìûí òºâä ïàðòèçàí ýðýëõýã ÷åêèñò Ö.Ãîìáûí õºøºº, õóâèëãààí áàãø  Äàìáèéäºìèé áîëîí õýëìýãäýãñäèéí äóðñãàëä çîðèóëсан ñóâðàãàтай.

Уëñûí àâàðãà ìàë÷èí 7, óëñûí ñàéí ìàë÷èí 11, àéìãèéí ñàéí ìàë÷èí 95, óëñûí àëäàðò óÿà÷ 3, àéìãèéí àëäàðò óÿà÷ 54, óëñûí òýðã¿¿íèé àí÷èí 9, Óëñûí òýðã¿¿íèé áàãø 1, îíö òýýâýð÷èí 18, àéìãèéí àæèë ìýðãýæëèéí àâàðãà 180 зэрэг àæëûí àðвин òóðøëàãàòàé òýðã¿¿íèé ñàé÷óóä îëîíòîé.

Ñóм Þíèòåëü, Ìîáè êîì, Жимобайлын ¿¿ðýí холбоонд  õîëáîãäîí ãàð óòàñ àøèãëàхын зэрэгцээ шилэн кабелийн шугам тавигдсан.

Сóìàíä Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð, Ìîíãîë óëñûí ãàâúÿàò áàãø Ç.Öàãààíõè÷èãèéí íýðýìæèò Ерөнхий боловсролын ñóðãóóëü, Эрүүл мэндийн төв, Ñî¸ëûí òºâ, Цýöýðëýã, Õóâèéí  Ìàë ýìíýëýã 3, Төрийн банк, ÕÀÀÍ áàíê,  ØÒÑ 2, õóäàëäàà ¿éë÷èëãýýíèé 8 äýëã¿¿ð, ìóõëàã, 27 àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà 3  ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.

Àæëûí áàéð íýìýãä¿¿ëýõ,æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ àæëûí  õ¿ðýýíä àæèë ýðõëýýã¿é èðãýä, , ãàçàð òàðèàëàí÷äûí, 500-ñ äýýø ìàëòàé ñàéí ìàë÷äûí çºâëºë㺺í, ýìýãòýé÷¿¿ä, çàëóó÷óóä, äóíä ¿åèéíõíèé  ÷óóëãà óóëçàëò, àõìàäûí ºäºð, Баруун Монголын нэрт уртын дуучин Ж.нямсүрэн агсны нэрэмжит óðòûí äóó, МУГЖ Ж.Алимаахүүгийн нэрэмжит àðäûí á¿æãèéí áýñðýã íààäàì çýðãèéã   æèë á¿ð çîõèîí áàéãóóëдаг.

Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä 40 ãàðóé  ºðõ, 3 àæ àõóéí íýãæ àæèëëàдаг. Òºâ Àçèéí ñóóò àëäàðòàí, öýðãèéí æàíæèí, óëñ òºð, íèéãìèéí ç¿òãýëòýí õóòàãò Ý.Ãàëäàíáîøèãò õààí, Îéðäûí Ç¿¿í ãàð óëñûí õààí Àìàðñàíàà, ïàðòèçàí ýðýëõýã ÷åêèñò  Ö.Ãîìáî,  çºâëºëòèéí óëààí àðìèä áýëýã õ¿ðãýëöñýí Î.Çàíà, õîøóó÷ ãåíåðàë Ë.Áàÿáàçàð, бригадын генерал Т.Хүрэлбаатар, ХТАЗ õóðàíäàà ×.Ðýíöýí, ×.ßíæèâ, Ï.Îñîð, Ä.Íàöàã, Ä.Çàãäñàìáàð, Ñ.ßäàìñ¿ðýí, Æ.Ëóâñàí, Æàäàìáàà, Ý.Õàëòàð,  Буянжаргал, Õºäºëìºðèéí   áààòàð    áàðèëãà÷èí Í.Öýäýíïèë, æîëîî÷ Öýíäàþóø, ýì÷ À.Îòãîíäàëàé,  гавьяат нисгэгч Хөдөлмөрийн баатар Р.Батнасан, Àðäûí æ¿æèã÷èí Æ.×óëóóí, À.Çàãäñ¿ðýí Òºðèéí ñî¸ðõîëò Ò.Âàí÷àà, Æ.×óëóóí, À.Îòãîíäàëàé, Í.Ýðäýíýöîãò, уðàí áàðèìàë÷ Ë.Ãàíõóÿã, уðëàãèéí ãàâúÿàò ç¿òãýëòýí ×.Æàìñðàíæàâ, Ч.Чинбат Д.Машлай ãàâúÿàò жүжигжин Д.Болормаа,  ãàâúÿàò óñæóóëàã÷ Ó.Öýäýí-Èø гàâúÿàò ýäèéí çàñàã÷ Í.Äàìáà, ãàâúÿàò áàãø Ç.Öàãààíõè÷èã, Ã.Äàøäîíäîã, Л.Норолхоосүрэн, Н.Эрдэнэцогт, ãàâúÿàò áàðèëãà÷èí Ð.Ñàíäóéæàâ, Ã.Öýåíîéäîâ, Ãàâúÿàò òàìèð÷èí  Ö.Ýíõæàðãàë, ãàâúÿàò õîëáîî÷èí È.Íîðîâæàâ, Í.Íàíñàëæàâ, гавьяат уурхайчин Л.Дамдинсүрэн, байгаль орчны гавъяат ажилтан Х.Бавуу, хүний гавъяат эмч С.Коля, худалдаа үйлчилгээний гавъяат ажилтан Н.Хандсүрэн, õóâèëãààí áàãø Äàìáèéäºìèé, äàðü ýõ Áóÿíçîãñîõ,  Ãàíäàíòýã÷èëýí õèéäèéí ãàâæ ëàì Ë.Èøæàìö, Ëóâñàí, äîêòîð Ò.Ä¿ãýðñ¿ðýí, Н.Эрдэнэцогт, Ý.Öîãò, С.Äîëãîð, Æ.Ñýðæìÿäàã, Ã.Ï¿ðýâ, Ж.Гөлгөө, Í.Íîðæõîðëîî, Ä.Öýðýíäàãâà, Л.Ñîíîìöýðýí, Í.̺íõò¿âøèí, З.Батотгон, Д.Оюунчимэг, Ж.Ванчинхүү, Д.Халтар, Д.Ширэндэв íàðын 65 эрдэмтэн, алдарт бөх Буянөлзий,  áîëîí  Ñàìáî áàðèëäààíû ÎÓÕÌ Á.ĺø÷óëóóí, Á.Ýðäýâ, Ц.Энхжаргал, Ч.Түмэндэмбэрэл, улсын харцага Ò.Àìàðò¿âøèí, óëñûí íà÷èí Ò.Áàòýðäýíý, óëñûí өсөх идэр íà÷èí Ö.Ëõàãâàñ¿ðýí, àéìãèéí àðñëàí Д. Ï¿ðýâæàâ, Ж.Áàòáàÿð, àéìãèéí çààí Ìèæèä, Æàìö, ª.Òîãòîõáààòàð Г.Нямандэлэг,  íàðûí çýðýã áөхчүүд, уëñûí õîøîé àâàðãà ìàë÷èí ×.Àðñëàí, àíõíû óëñûí àâàðãà ìàë÷èí Ã.Äàìäèíñ¿ðýí, уëñûí àâàðãà ìàë÷èí Ë.Áàòòóëãà, Ñ.Áàëæèííÿì, Ï.Áàòæàðãàë, À.Íÿìñ¿ðýí, Á.Íîõîéæàâ, уëñûí ñàéí ìàë÷èí Т.Халтар, Н. Чогсомжав, А. Дашзэвэг, Х.Гончигжав, Т.Лхагва, Т.Басай, Í.Ñ¿õáààòàð, Ö.Íàñàíæàðãàë, ×.̺íõáàÿð, уëñûí çàëóó àâàðãà ìàë÷èí Æ.Íÿìñ¿ðýí, Ò.Áàÿðõ¿¿, уëñûí òýðã¿¿íèé áàãø  Ñ.Óðòíàñàí,  уëñûí àëäàðò óÿà÷ Ä.Öîãòáàçàð, Æ.Áàëæèííÿì, Æ.Öýåíîéäîâ, аймгийн алдарт уяач Б.Пуудай, Д.Өлзий, Н.Лхагвасүрэн, С.Мэндбаяр, Д.Баасанжав, Ч.Норовсүрэн, Ц.Ганбат, Н.Дамдинхүү, Д.Тохой, Óëñûí òýðã¿¿íèé àí÷èí Æ.Öýåíîéäîâ, Ë.Íîõîéæàâ, Ñ.Çàãäî÷èð, ×.Æàðãàëñàéõàí, П.Нямдаваа, Ц.Эрдэнэцогт, Б.Ариунбаатар  àéìãèéí õîøîé àâàðãà малчин Ì.Ìÿãìàð, Ã.×èìýä, Г.Баточир, Ж.Эрдэнэочир, аймгийн сайн малчин  Н.Олонбаяр, С.Эрдэнэбат,  Ш.Батмөнх, Х.Сэрдамба, Б.Бархүү, аймгийн тэргүүний тариаланч Б.Лхагвадорж, Ж.Ганболд, МУСТА дуучин Л.Оюунчимэг, Ж.Нямсүрэн  нàðûã äóðäàõàä òààòàé áàéíà.

Òºð Зàñãèéí  ºíäºð õàðèóöëàãàтай àëáà õàøèæ áàéñàí болон байгаа òºðèéí ñàéä À.Îòãîíáàÿð, È.Íîðîâæàâ, îðëîã÷ ñàéä Ñóðàõáàÿð, Í.Äàìäèíæàâ, Æ.úë㺺, Ë.Áàÿáàçàð, дэд сайд Э.Тамир, àéìãèéí äàðãà Í.Äàìáà, Ä.Áàòñ¿õ, àéìãèéí ÈÒÕ-ûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà Ò.Áàòìºíõ, Ä.Øèðýíäýâ, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í ×.Áàÿíæàðãàë, ýë÷èí ñàéä Æ.úë㺺, Ñ.Õ¿ðýëáààòàð, àéìãèéí íàìûí õîðîîíû 1-ð íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ï.Áàòî÷èð, Ä.Áóÿíäýëãýð болон õºãæìèéí çîõèîë÷ Î.Áýãç, Õ.Áààòàð, Ì.Àëòàíãýðýë íàðààðàà áèä  áàõàðõäàã. Ýðäýíýá¿ðýí÷¿¿ä íóòàã óñíûõàà àëäàð öóóòíóóäààðàà áàõàðõàí, òýäíèé àæèë, àìüäðàëààñ ñóðàëöàí, ирээдүйгээ ººäðºãөөр харж á¿òýýë÷ýýð õºäºëìºðëөж байна.

Сүүлийн 5 жил дараалан буянт мал сүрэг маань таваг төрөл дээрээ өсч 2014 онд 172080 толгой мал, 38 мянгат малчинтай болж дунджаар нэг өрхөд 270 гаруй толгой мал, 1 хүнд 30 толгой мал ноогдож байгаа нь малчдын маань хөдөлмөр зүтгэл буянхишиг юм.  

 Бүтээлч малчид, õºäºëìºð÷äèéí íºð èõ, шаргуу õºäºëìºðèéí ¿ð ä¿íä нутаг орон маань өдрөөс өдөрт дэвжин дээшилж àéìàãò  àæëààðàà  áàéíãà õîøóó÷ëàí àæèëëàæ, áàã, àëáàí áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí àæèë ¿éë÷èëãýý òîãòìîëæèæ,  òºðèéí ¿éë÷èëãýýã  èðãýäýä õºíãºí øóóðõàé õ¿ðãýí сумын íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëò æèëýýñ æèëä өсч байна.

Эрдэнэбүрэнчүүд, өөлд түмэн бид “Оюунлаг иргэдтэй, бие даасан эдийн засагтай хөгжлийн загвар сум болно” гэж алс хэтийн зорилгоо тодорхойлон, 2015-2025 он хүртэл хөгжих сумын хөгжлийн төлөвлөгөөгөө боловсруулан хөгжин дэвжиж, мандан бадрахын аугаа их сэтгэл өвөрлөн таван шүтээн, Цамбагарав хайрхандаа залбиран, сүүгээ өргөж эв эеэ хичээн ажиллаж, амьдарч байна.

 

                                                     Нутаг дэвсгэрийн бүтэц, бүрэлдэхүүн.
Нийт газар нутгийн хэмжээ 268.5 мянган га эдэлбэр газартай
Зориулалт
Хэмжээ
га
Нийт талбайд эзлэх хувь
Хөдөө аж ахуйн газар 162369,8 58.6%
Ойн сан бүхий газар 112 0,04%
Усан сан бүхий газар 600 0,21%
Тусгай хэрэгцээний газар
111462 40,2%
Тосгон суурингийн газар 1382,21 0,5%
Дэд бүтцийн газар 1293 0,47%
                                              Эрдэнэбүрэн сумын нутаг дэвсгэрийн бүтэц, бүрэлдэхүүн
                                                                            Хэмжээ, га Бүтэц, %

Нийт нутаг дэвсгэр 268589.4 100
1. ХАА-н эдэлбэр газар 226594.5 84.3
1.1. Бэлчээр 224250.5 83.4
1.2. Хадлан 273431 0.1
1.3. Тариалангийн талбай 431 0.2
1.3.1. Үүнээс тариалдаг талбай 431 -
1.3.2. Атаршсан газар 2000 0.7
2. Ойн нөөц 4403.9 1.6
3. Усны эдэлбэр газар 2112 0.7
4. Тусгай хамгаалалттай газар 34180 12.7
5. Зам, шугам сүлжээний газар 1293 0.5
6. Хот, суурин эдэлбэр газар 5
7. Уул уурхайн газар - -